کلسترول

کنترل سطح کلسترول

کلسترول خون یک ماده طبیعی مومی شکل است که در تمامی سلول‌های بدن وجود دارد. کلسترول یکی از انواع چربی می‌باشد و در خون جریان دارد. بدن از کلسترول برای تشکیل دیواره سلولی و ساخت برخی از هورمون‌ها استفاده می‌کند و بنابراین یک جز ضروری سلول‌ها و خون می‌باشد.

کبد در شرایط طبیعی به میزان مورد نیاز بدن کلسترول تولید می‌کند (در حدود ۱۰۰۰ میلی گرم در روز). در غذاهای حیوانی مانند گوشت، تخم مرغ و لبنیات، کلسترول وجود دارد (کلسترول غذایی). اگر سطح کلسترول خون بالا باشد در دیواره عروق خونی به عنوان جزیی از پلاک رسوب می‌کند (رسوبات چربی).
افزایش ضخامت پلاک منجر به محدود نمودن جریان خون می‌شود. این روند سفت و سخت شدن سرخرگ‌ها (تصلب‌شرایین یا آترواسکلروز) نامیده می‌شود و فرد را در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی قرار می‌دهد.


تری‌گلیسریدها، چربی‌های اصلی خون هستند که هم در غذاها وجود دارند و هم توسط بدن تولید می‌شوند. تری‌گلیسریدها نیز مشابه کلسترول در خون جریان می‌یابند و به‌عنوان سوخت جهت تولید انرژی در سلول‌های بدن به کار می‌روند. کلسترول و تری‌گلیسریدها را رویهم چربی‌های خون می‌نامند. کالری‌های اضافی که شما با مصرف غذا دریافت می‌کنید تبدیل به تری‌گلسیریدها می‌شوند و جهت ذخیره به سلول‌ها حمل می‌شوند. در بین وعده‌های غذایی، هورمون‌ها میزان آزادسازی تری‌گلیسیریدها را جهت رفع نیازهای انرژی بدن کنترل می‌کنند. مشابه کلسترول، تری‌گلیسریدها ممکن است در عروق خونی رسوب کنند و در ایجاد تصلب‌شرایین (آترواسکلروز) مشارکت نمایند.
تری‌گلیسریدها و کلسترول در خون حل نمی‌شوند و توسط ناقلینی تحت عنوان لیپوپروتئین‌ها در خون جابجا می‌شوند. دو شکل از آنها که بیش از همه شایع می‌باشند و شما نام آنها را بیشتر شنیده‌اید لیپوپروتئین‌های با چگالی اندک (LDL) یا «کلسترول بد» و لیپوپروتئین‌های با چگالی زیاد (HDL) یا «کلسترول خوب» می‌باشند. LDL ها دارای میزان پروتئین کمتر (حدود ۲۵ درصد) و کلسترول بیشتری می‌باشند. HDL ها پروتئین بیشتر (حدود ۵۰ درصد) و کلسترول کمتری دارند.

اگر LDL زیادی در خون جمع شود پلاک‌های چربی بر روی سرخرگ‌های بدن ایجاد می‌شود و روند تصلب‌شرایین (یا آترواسکلروز) آغاز می‌گردد. اگر این رسوبات موجب کاهش جریان خون سرخرگ‌های تغذیه کننده قلب شوند ممکن است فرد دچار درد قفسه سینه شود، که آن ‌را آنژین قلبی می‌نامند. اگر در کنار پلاک یک لخته خون تشکیل شود و منجر به قطع جریان خون گردد، ممکن است فرد دچار حمله قلبی شود. اگر یک لخته خون، جریان خون به مغز را مختل سازد، انسان دچار سکته مغزی می‌شود. ممکن است با مصرف غذاهای حاوی مقادیر بالای چربی و کلسترول، سطح LDL خون افزایش یابد. غذاهای غنی از چربی‌های اشباع و چربی‌های ترانس مانند کره، پنیر، گوشت قرمز، گوشت‌های فرآوری‌شده مانند سوسیس و کالباس و کیک‌ها و روغن‌های نباتی جامد هیدروژنه که گاه در تولید بیسکویت‌ها هم مصرف می‌شوند، بیشترین میزان خطر را ایجاد می‌کنند (برای اطلاعات بیشتر به صفحات۵۷-۵۱ رجوع کنید).
لیپوپروتئین‌های با چگالی زیاد (HDL )، کلسترول را از سلول‌های بدن به کبد منتقل می‌کنند. کبد محلی است که کلسترول را از بدن دفع می‌نماید. اکثر پزشکان بر این عقیده‌اند که در واقع HDL می‌تواند روند پیشرفت تشکیل پلاک را از طریق برداشت کلسترول از آن آهسته‌تر سازد. به نظر می‌رسد که سطح بالای HDL در مقابل حمله قلبی محافظت کننده است ولی سطح پایین آن انسان را در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به حمله قلبی و سکته مغزی قرار می‌دهد.


سنجش سطح کلسترول
سطح بالای کلسترول خون هیچگونه علامتی ندارد، در نتیجه ممکن است افراد سطح کلسترول خون بسیار بالایی داشته باشند ولی هیچ اطلاعی از آن نداشته باشند. سطح بالای کلسترول خون (که به شکل سطح بالاتر از mg/dl 240 تعریف می‌شود) یکی از مهم‌ترین عوامل خطر ابتلا ‌به بیماری‌های قلبی‌عروقی است. در کشورهایی مثل ژاپن که تا به امروز سطح کلسترول خون افراد به‌طورمتوسط mg/dl 150 می‌باشد، بیماری‌های قلبی‌عروقی نادر هستند.

تمامی بزرگسالان بیش از ۲۰ سال باید سطح مجموعه لیپوپروتئین‌ها و کلسترول خون خود را هر ۵ سال اندازه‌گیری نمایند. کودکانی که در خانواده‌هایی با سابقه بیماری قلبی زودرس متولد می‌شوند، باید از سن ۲ سالگی تحت سنجش کلسترول خون قرارگیرند. در سنجش کلی چربی‌های خون نه تنها کلسترول کل بلکه HDL و تری‌گلسیریدها هم اندازه‌گیری می‌شوند.
پزشک به تمامی این مقادیر علاوه بر عوامل خطر ذکر شده قبلی در شما توجه نموده و از مجموعه آنها میزان ‌خطرکلی را ارزیابی می‌نماید و ضریب خطر ایجاد بیماری قلبی در ۱۰ سال آینده در شما را به اطلاعتان می‌رساند. آگاهی از این میزان خطر سبب می‌شود که انسان گام‌هایی در جهت بهبود سلامت قلبی‌عروقی و کاهش احتمال بروز حمله قلبی و سکته مغزی خود بردارد.
برای اندازه‌گیری سطح کلسترول خون می‌توان به پزشک یا آزمایشگاه مراجعه نمود. نتایج اندازه‌گیری کلسترول خون در مراکز تجاری یا نمایشگاه‌های سلامت هیچ‌گاه به اندازه بررسی در آزمایشگاه‌های معتبر قابل اطمینان نیست. برای اطمینان از درستی نتایج باید این آزمایش
به صورت ناشتا انجام شود. LDL مهمترین شاخص خطر حمله قلبی است ولی یک آزمایش غیر ناشتا تخمین دقیقی از آن به دست نمی‌دهد. برای آماده شدن جهت انجام آزمایش چربی خون باید اقدامات زیر را انجام داد:
• به مدت ۱۰ تا ۱۲ ساعت پیش از آزمایش، باید به جز آب هیچ چیز نخورید و نیاشامید (اغلب در طول شب).
• شما می توانید تا ۱۲- ۱۰ ساعت پیش از آزمایش، غذاهای معمولی را مصرف بکنید.
• اگر شما در روز آزمایش بیمار باشید، حتماً آزمایش را به روز دیگری موکول کنید.
• پیش از انجام آزمایش از پزشک خود سوال نمایید که در صبح روز آزمایش، مجاز به مصرف کدامیک از داروهای خود می‌باشید.

سنجش کلسترول در منزل
امکان اندازه گیری سطح کلسترول خون در منزل بوسیله کیت‌های موجود در داروخانه‌ها وجود دارد. برخی از این کیت‌ها فقط سطح کلسترول کلی را اندازه‌گیری می‌نمایند و برخی هم سطح کلسترول کلی و هم سطح HDL را می‌سنجند. برخی هم سطح HDL،LDL، تری‌گلیسرید و کلسترول را می‌سنجند.
استفاده از این ابزارها یا اندازه‌گیری سطح کلسترول خون در هنگام سلامتی ضرری ندارد.
البته این آزمایش‌ها جایگزین سنجش آزمایشگاهی لیپوپروتئین‌ها نمی‌شوند (که نیازمند ناشتا بودن در هنگام آزمایش می‌باشند).
اگر در یکی از این روش‌ها نتایج حاکی از سطح کلسترول mg/dl 200 یا بیشتر ‌باشند، باید پیگیری و سنجش زیر نظر یک متخصص مجرب صورت گیرد .
اکثر آزمایشگاه‌ها سطح LDL خون را مستقیماً اندازه‌گیری نمی‌کنند بلکه این کار را از طریق فرمول زیر انجام می‌دهند:

در مواردیکه سطح افزایش قابل توجه تری‌گلیسرید خون بطور قابل توجهی بالا باشد (بالاتر از mg/dl 400)، این فرمول قابل استفاده نبوده و سنجش مستقیم LDL ضروری است.

تحلیل نتایج آزمایش
کلسترول خون با واحد میلی‌گرم در دسی‌لیترخون (mg/dl ) بیان می‌شود. مقادیر کلسترول بر اساس میزان خطری که برای سلامتی ایجاد می‌کنند طبقه‌بندی می‌شوند. چون ممکن است مقادیرکلسترول در هر روز نسبت به روزهای دیگر متفاوت باشد، در نتیجه طبقه‌بندی بر اساس یک طیف مقادیر صورت می‌گیرد. البته قرارداشتن در طیف بالای کلسترول هرگز به این مفهوم نیست که انسان قطعا دچار بیماری‌های قلبی‌عروقی می‌شود و قرارگرفتن در طیف پایین کلسترول نیز به مفهوم اطمینان از عدم وقوع بیماری‌های قلبی‌عروقی نمی‌باشد. اثر مقادیرکلسترول بر روی میزان‌خطرکلی بیماری‌های قلبی ‌عروقی یا سکته ‌مغزی بستگی به عوامل دیگری مثل سابقه خانوادگی، دیابت (بیماری‌قند‌خون)، فشارخون بالا و سایر عادات سلامتی مانند استعمال سیگار یا عدم فعالیت جسمانی دارد.


سطح کلسترول کلی (کلسترول تام)
سطح کلسترول کلی، رایج‌ترین آزمایش برای شناسایی افراد در معرض خطر می‌باشد. در نیمی از بالغین سطح کلسترول کلی mg/dl 200 یا کمتر می‌باشد که حاکی از میزان پایین خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی می‌باشد. مصرف غذاهای حاوی مقادیر پایین چربی اشباع و چربی ترانس و انجام ورزش منظم حتی در صورت قرارگرفتن سطح کلسترول در این طیف، مطلوب می‌باشد. هر۵ سال سطح چربی‌های خون خود را اندازه‌گیری کنید. سطح کلسترول کلی mg/dl 239 – 200 حدمرزبالا تلقی شده و میزان خطر حمله قلبی نسبت به افراد با مقادیر زیر mg/dl 200 را به بیش از دو برابر افزایش می‌دهد. با پزشک درباره مقادیر ذکر شده در آزمایش چربی‌های خون و سایر عوامل خطر صحبت نمایید. زنان جوان در سنین پیش از قاعدگی و همچنین مردانی که فعال می‌باشند، ممکن است دارای مقادیر بالای کلسترول باشند، اما در معرض خطر بالای ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی نباشند. علت این است که گرچه سطح کلسترول کلی خون بالاست، اما سطح HDLیا کلسترول خوب نیز افزایش یافته است و LDL یا کلسترول بد خون در سطح هدف می‌باشد. با پزشک خود در مورد نتایج آزمایش‌های خود مشاوره کنید.
اگر کلسترول کلی خون بالای mg/dl 240 باشد، درمقایسه با افراد دارای سطح کلسترول خون حد مرز(۲۳۹mg/dl-200)، بیش از دو برابر در معرض خطر حمله قلبی هستید. همچنین در معرض خطر بیشتر سکته مغزی نیز قرار دارید باید با پزشک خود در مورد سطح چربی‌های خون خود مشورت نموده و سطح آنها را به محدوده سالم کاهش دهید.

سطح HDL
HDL (یا همان کلسترول خوب) در سطوح بالا سبب کاهش خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی می‌شود. بیماران با سطح پایین HDL در معرض افزایش‌خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی هستند. سطح متوسط HDL در مردان بین mg/dl 50-40 است در حالی که در زنان به‌طور میانگین مقادیرHDL بیشتر بوده و مابین mg/dl 60-50 می‌باشد. هورمون استروژن زنانه سبب افزایش سطح HDL می‌شود. پس از یائسگی سطح HDL در زنان ممکن است کاهش یابد و در نتیجه خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی افزایش می‌یابد. در مردان و زنان مقادیر کمتر از mg/dl 40 پایین در نظر گرفته می‌شوند. افرادیکه مبتلا به اضافه‌وزن بوده و یا از لحاظ جسمانی غیرفعال می‌باشند‌، میزان HDL پایین‌تری دارند.
اگر مقادیر HDL پایین باشد پزشک ممکن است به ورزش بیشتر توصیه کند، وزن خود را در صورتی‌که اضافه‌وزن دارید یا چاق هستید کاهش دهید، و اگر سیگاری می‌باشید آن ‌را ترک کنید. گرچه درمان کلسترول بالا بطورمعمول متمرکز برکاهش کلسترول LDL می‌باشد، اما امروزه پزشکان تأکید خود را بر روی افزایش HDL بیشتر کرده‌اند. یک راهبرد کلیدی برای افزایش کلسترول HDL، مصرف بیشتر ماهی و مصرف کمتر گوشت قرمز می‌باشد. همچنین مصرف روغن ماهی امگا ۳ سبب کاهش تری‌گلیسرید و افزایش HDL می‌شود.
نسبت کلسترول کلی به HDL در مقایسه با مقدارکلسترول کلی، شاخص معنی‌دار و بهتری برای بررسی میزان خطر است. این امر بدین دلیل است که کلسترول کلی طبیعی کمتر از mg/dl 200 در صورت همراهی با کاهش سطح HDL، ممکن است موجب افزایش میزان خطر شود. برای محاسبه این نسبت مقدار کلسترول کلی بر مقدار HDL تقسیم می‌شود. عدد بیش از ۵ نشان‌دهنده افزایش میزان خطر می‌باشد. هرچه این نسبت کمتر باشد میزان خطر بیماری قلبی کاهش می‌یابد. سعی کنید این نسبت را به حدود ۱ تا ۴ کاهش دهید.

سطح LDL
LDL کلسترول بد است که ممکن است به آهستگی در پلاک‌های سرخرگ‌ها رسوب می‌کند. اگر بخواهیم تنها یک شاخص لیپیدی را به عنوان شاخص خطر بیماری قلبی‌عروقی انتخاب کنیم، LDL مهمترین شاخص می‌باشد. مقادیر کمتر از mg/dl 100مطلوب تلقی می‌شوند. البته اگر سایر عوامل خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی تحت کنترل باشند، ضرورتی برای پایین نگاه داشتن سطح LDL وجود ندارد. در صورت ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی نیز بهتر است سطح LDL پایین‌تر ازmg/dl 70 نگه داشته شود.
البته شما در مورد مقادیر LDL خود با توجه به سایر جنبه‌های سلامت قلبی‌عروقی و سایر عوامل خطر، باید با پزشکتان صحبت کنید. بیماریهایی که سبب افزایش میزان خطر می‌شوند شامل فشارخون‌بالا (mmHg 80/120 یا بیشتر) یا مصرف داروهای‌ ضد‌فشارخون، ابتلا به سایر بیماری‌های عروقی، ابتلا به دیابت نوع ۲ (گلوکز ناشتای خون mg/dl 126 یا بیشتر حداقل در ۲ مرتبه اندازه‌گیری) یا سابقه حمله قلبی می‌شوند.

سایر عوامل خطر عبارتند از:

  • استعمال سیگار یا تماس طولانی مدت با دود سیگار افراد دیگر.
  • سطح HDL کمتر از mg/dl 40.
  • سابقه خانوادگی بیماری قلبی زودرس (بیماری قلبی در پدر یا برادر قبل از ۵۵ سالگی یا در مادر یا خواهر قبل از ۶۵ سالگی).
  • سن (۴۵ سال یا بیشتر در مردان، ۵۵ سال یا بیشتر یا یائسگی در زنان).
  • یائسگی در هرسنی.
  • زندگی غیرفعال و بدون تحرک.
    اولین قدم برای کاهش سطح LDL، پیروی از یک رژیم غذایی حاوی مقادیر کمتری از چربی اشباع، چربی ترانس و کلسترول و سرشار از فیبر می‌باشد.
    همچنین افراد دارای اضافه‌وزن، نیاز به کاهش وزن و افزایش میزان فعالیت دارند.
    اگر سطح LDL بسیار بالا باشد ممکن است علاوه بر تغییرات سالم در شیوه‌ زندگی استفاده از درمان دارویی نیز ضروری باشد. تغییرات سالم در شیوه زندگی به یک زمان طولانی جهت بهبود سطح LDL و بهینه‌سازی وضعیت قلبی‌عروقی نیاز دارد. اگر تغییرات سالم در شیوه ‌زندگی قادر نباشند که سطح LDL را به محدوده طبیعی بازگردانند، ممکن است پزشک دارو تجویز نماید. در بیشتر افراد استفاده توام از داروهای کاهش‌دهنده کلسترول و نیز تغییرات سالم در شیوه زندگی می‌توانند سطح LDL را کاهش دهند.

تری‌گلیسرید
ممکن است سطح بالای تری‌گلیسرید در ایجاد بیماری‌های قلبی‌عروقی نقش داشته باشد، اما هنوز میزانی از تری‌گلیسرید بالا که به تنهایی عامل خطر ابتلا به بیماریهای قلبی‌عروقی باشد، مشخص نشده است. پزشکان می‌دانند که ترکیب LDL بالا و تری‌گلیسیرید بالا سبب افزایش خطر حمله قلبی به بیش از میزانی می‌شود که هر یک از این عوامل به تنهایی موجب آن می‌گردند. افراد با تری‌گلیسرید بالا اغلب چاق هستند، معمولا مبتلا به فشارخون‌بالا یا دیابت (بیماری‌قندخون) بوده و دارای سطوح پایینHDL می‌باشند. سطوح به شدت بالای تری‌گلیسرید (بیش از mg/dl 500) ممکن است منجر به التهاب در لوزالمعده (پانکراس) تحت عنوان پانکراتیت شود که یک بیماری تهدیدکننده زندگی می‌باشد.

درصورت افزایش سطح تری‌گلیسیرید، اقداماتی مثل کنترل وزن، پیروی از یک رژیم غذایی حاوی مقادیر اندک چربی‌اشباع و چربی‌ترانس، محدودیت مصرف قند و سایر کربوهیدرات‌ها و عدم مصرف الکل و ورزش منظم مفید هستند. قند خون ناشتا را نیز باید اندازه بگیرید تا علایم زودرس بیماری دیابت (بیماری قند خون) را کنترل کنید. افزایش تری‌گلیسرید ممکن است یکی از علایم سندرم متابولیک باشد که تحت عنوان سندرم مقاومت به انسولین نیز شناخته می‌شود.

تغذیه مطلوب جهت کاهش کلسترول
خوردن غذاهای حاوی چربی اشباع، چربی ترانس و کلسترول ممکن است کلسترول خون را افزایش دهد. ممکن است تصور کنید که کلسترول موجود در غذا عامل اصلی افزایش کلسترول خون می‌باشد، اما این موضوع صحیح نیست. مهمترین عامل افزایش کلسترول، چربی‌های اشباع و ترانس هستند. اولین قدم جهت کاهش کلسترول از طریق رژیم غذایی، آگاهی از انواع چربی‌های موجود در رژیم غذایی و اثر آنها بر روی کلسترول خون می‌باشد.

چربی‌هایی که کلسترول خون را افزایش می‌دهند
دو نوع چربی در افزایش کلسترول خون دخالت دارند: چربی اشباع و چربی ترانس. اگر سطح کلسترول خون بالا باشد، براساس رهنمودهای حال حاضر باید مصرف چربی اشباع و چربی ترانس رویهمرفته کمتر از ۷ درصد کل کالری مصرفی روزانه باشد.
چربی‌های اشباع که بدن شما جهت ساختن کلسترول LDL یا “کلسترول بد” از آن‌ها استفاده می‌کند، بطور عمده از غذاهایی با منشاء حیوانی تأمین می‌شوند. گوشت گوسفند، گوساله و محصولات لبنی طبیعی مثل کره، خامه، شیر و پنیر همگی حاوی مقادیر بالایی از چربی اشباع هستند. منابع گیاهی چربی اشباع روغن‌های حاره‌ای مثل نارگیل، خرما و……. را شامل می‌شوند. این غذاها چربی اشباع زیادی داشته و باعث افزایش کلسترول LDL می‌شوند.

چربی‌های ترانس یا اسیدهای چرب ترانس از انواع چربی غیراشباع هستند و ممکن است سبب افزایش سطح LDL و کاهش سطح HDL شوند. چربی‌های ترانس زمانی ایجاد می‌شوند که هیدروژن به روغن‌های نباتی افزوده می‌شود تا جامد شوند. چربی‌های ترانس در شکل گسترده‌ای در پخت تجاری (بیسکویت، کیک و شیرینی‌جات) و همچنین در رستوران‌ها (بخصوص برای سرخ کردن غذا) مورد استفاده قرار می‌گیرند. همچنین این چربی‌ها بطور طبیعی در برخی غذاها نظیر گوشت و شیرکامل وجود دارند. بتازگی مشخص نمودن میزان چربی اشباع و ترانس موجود در غذاهای آماده و فرآوری شده بر روی برچسب‌غذایی آنها اجباری شده است. بتازگی توصیه شده است که مصرف اسیدهای چرب ترانس نیز، بیشتر از ۱ درصد از کل کالری مصرفی روزانه نباشد. البته گاهی ممکن است بر روی برچسب غذایی نوشته شده باشد “چربی ترانس صفر” اما در واقع حاوی ۵/۰ گرم چربی ترانس در هر واحد غذایی باشد. در نتیجه جهت کنترل میزان مصرف چربی ترانس به نوشته روی برچسب غذایی که در آن به استفاده از فرآورده های حاوی روغن هیدروژنه و نیمه هیدروژنه اشاره شده است دقت نمایید.

مشاهده بیشتر

قلب سالم

بیماری‌های قلبی‌عروقی اشکال مختلفی مانند: فشارخون‌بالا، بیماری‌سرخرگهای‌کرونری، بیماریهای دریچه‌ای قلب، نارسایی احتقانی قلبی، تصلب‌شرایین (آترواسکلروز) و سکته مغزی دارند. بدلیل بار سنگینی که این بیماری‌ها از لحاظ اقتصادی و سلامت بر جامعه وارد می‌سازند، تحقیقات وسیعی برای پیشگیری از این بیماری‌ها انجام گرفته است. در طول دهه‌های اخیر مطالعات وسیعی بر روی صدها هزار نفر انجام گرفته است. این مطالعات عوامل خطری را که سبب افزایش احتمال ابتلا فرد به بیماری‌های قلبی‌عروقی می شوند را مشخص نموده‌اند. آگاهی از این عوامل خطر و چگونگی کنترل آنها این فرصت را این فرصت را بوجود می آورد که بتوان از بروز این بیماری ها پیشگیری کرده و یا در صورت ابتلا از شدت آن کاست. بیماری‌های قلبی‌عروقی تهدیدی عمده برای جامعه انسانی به شمار می‌آیند ولی می‌توان میزان مرگ و میر ناشی از آنها را به شکل قابل توجهی کاهش داد، چراکه بسیاری از افراد می‌توانند تغییرات مثبتی را در شیوه زندگی خود ایجاد کرده و از ایجاد و یا بدترشدن این بیماری‌ها پیشگیری کنند. ایجاد تغییرات سالم در شیوه زندگی مطابق با رهنمودهایی که از چندین دهه تحقیقات بدست آمده‌اند نه تنها سبب پیشگیری از بیماری‌های قلبی‌عروقی می‌شوند بلکه خطر ابتلا به بیماری‌های خطرناکی مثل سرطان و دیابت (بیماری قند خون) را نیز کاهش می‌دهند.
بستن
بستن